جادو و تکنولوژی قسمت دوم

کیمیاگری سایبرنتیک: تحلیل جامع ایده‌های ترکیبی جادو و تکنولوژی در داستان‌نویسی معاصر بخش 2

مقدمه

ترکیب جادو و تکنولوژی (ژانری در مرز علمی-تخیلی و فانتزی) در سال‌های اخیر به موضوعی محبوب در ادبیات و رسانه‌های گوناگون تبدیل شده است. این ترکیب به روش‌های مختلف در دنیا‌سازی آثار داستانی به کار رفته و باعث خلق جهان‌هایی شده که در آن‌ها قهرمانان هم با عنصر جادو و هم با دستاوردهای علمی-تکنولوژیک سروکار دارند. 

آثار مهم همراه با سال، کشور و نوع ترکیب جادو-تکنولوژی:

Fullmetal Alchemist  مانگا/انیمه ۲۰۰۱ (مانگا) ژاپن کیمیاگری (جادو) به‌صورت علمی، استیم‌پانک
Shadowrun  بازی نقش‌آفرینی/RPG ۱۹۸۹ آمریکا سایبرپانک + فانتزی شهری (جادو در آینده)
Arcanum: Of Steamworks…  بازی ویدئویی ۲۰۰۱ آمریکا فانتزی در دوران انقلاب صنعتی (استیم‌پانک)
Harry Potter & Methods of Rationality  رمان (فن‌فیکشن) ۲۰۱۰ آمریکا علم/عقلانیت علیه جادو (جادو به‌عنوان نظام)
A Certain Magical Index  لایت نول/انیمه ۲۰۰۴ (نول) ژاپن فانتزی در دنیای مدرن (علم و جادو)
 RWBY انیمه‌ی وب/سینمایی ۲۰۱۳ آمریکا اسلحه‌های پیشرفته + جادو (علم/تکنولوژی جادویی)
ایندیگما Anima: Beyond Fantasy بازی رومیزی (TRPG) ۲۰۰۵ اسپانیا جادو در جهان پیشرفته (سلاح‌های لیزری+جادو)
دیابلو (Diablo) بازی ویدئویی ۱۹۹۶ آمریکا فانتزی تاریک با عناصر کمی فناوری

آثار برجسته و معرفی

ویدیوگیم Arcanum: Of Steamworks & Magick Obscura 

۲۰۰۱ نمونه‌ای کلاسیک از دنیایی است که انقلاب صنعتی تازه در آن آغاز شده و «جادو با گجت‌های فناوری رقابت می‌کند». به بیان ویکی‌پدیا، «داستان در دنیایی خیالی در حال گذار به انقلاب صنعتی روی می‌دهد که در آن جادو با ابزارهای فناورانه رقابت می‌کند». در این بازی، بازیکن می‌تواند شخصیت خود را مهندس یا جادوگر بسازد و به همان اندازه از اسلحه و نیرنگ‌های جادویی بهره ببرد.  Arcanum  به خاطر «تنظیمات عجیب و خلاقانه» مورد تحسین منتقدان قرار گرفته است؛ به عنوان مثال نشریه Computer Games Magazine آن را «بسیار خوش‌قلم» و با «تنظیمی بسیار خلاقانه» توصیف کرد.

در انیمه/مانگای Fullmetal Alchemist ، مولف «استیم‌پانک» را با کیمیاگری (به معنای قدیم) ترکیب کرده است. یکی از پاسخ‌دهندگان در StackExchange می‌گوید این اثر «بیشتر یک ژانر استیم‌پانک است» که از فناوری و طراحی الهام‌گرفته از قرن نوزدهم بهره می‌برد. 

در آمیستریس، خودروها و قطارهای بخار در کنار تجهیزات کیمیاگری پیشرفته دیده می‌شوند و به گفته نویسنده‌ی یادشده، «کیمیاگری مانند یک علم نظام‌مند عمل می‌کند». به این ترتیب، ترکیب مشخص‌تر «فناوری پیشا-الکتریکی و کیمیا به‌ عنوان علم» است که نمونه‌ای مشهور از تلفیق علم و جادو را ارائه می‌کند.

جهان بازی و مجموعه رمان‌های Shadowrun ترکیبی از سایبرپانک و فانتزی شهری است؛ در این دنیا، از یک‌سو تکنولوژی پیشرفته (شرکت‌های بزرگ، سایبرور و شبکه اینترنتی) و از سوی دیگر جادو (حیوانات افسانه‌ای، روح‌ها و جادوگران) همزمان حضور دارند. 

ویکی‌پدیا شرح می‌دهد که Shadowrun «عناصری از هر دو ژانر سایبرپانک و فانتزی شهری را در هم آمیخته است» و از سال ۲۰۱۱ «جادو به شکلی کارآمد وجود دارد». پذیرش این ژانر ترکیبی در میان طرفداران بسیار بالا بود: در نقدی آمده که  Shadowrun  بلافاصله  پس از انتشار، «فوراً محبوب شد و به یک بازی اصلی دوره خود تبدیل شد». همزمان، این مجموعه چندین ویرایش یافته و از طریق رمان‌ها و بازی‌های ویدئویی، تأثیر و طرفداران خود را گسترش داده است.

دیگر نمونه‌های برجسته عبارتند از سری «هری پاتر و روش‌های عقلانیت» (یک رمان فن‌فیکشن ۲۰۱۰) که در آن هری پاتر با دیدگاهی علمی به جادو می‌نگرد، و انیمه/لایت نول «شاخص جادویی» که در آن درگیری علم و جادو در شهر مدرن توکیو روایت می‌شود. در سیستم‌های فانتزی غربی نیز آثاری مانند بازی‌های «دیابلو» (با ترکیب سحر و شمشیر و شکلی از فنون سحرآمیز) و حتی برخی رمان‌های فانتزی علمی مانند نجوا یا واندمیر نیز به‌نوعی علوم مدرن را با جادو پیوند زده‌اند.

جهان‌سازی و سیستم‌های قدرت چگونگی تلفیق جادو و تکنولوژی در زمینه‌ی جهان‌سازی و ساختار قدرت، بسیار متنوع است. در برخی آثار، فناوری پیشرفته جایگاه جادوی کلاسیک را پر کرده (مثلاً به جای چکش فولادی، دستگاه‌های جادویی وجود دارد)؛ در برخی دیگر، جادو در خدمت فن‌آوری‌های مدرن درآمده است و ماشین‌ها از نیروی عرفانی بهره می‌برند. نکته‌ی کلیدی در هر جهان ترکیبی، تعیین «منبع انرژی» و «محدودیت‌ها و قوانین سیستم جادو-فناوری» است.

مانند هر جهان فانتزی دیگری، مشخص کردن منبع قدرت بسیار مهم است. برخی آثار تعیین کرده‌اند که انرژی جادویی از یک منبع طبیعی (خدایی، عنصر خاص، یا انرژی ذهن) تأمین می‌شود که تکنولوژی آن را هدف می‌گیرد، و برخی دیگر جادو را خود به عنوان فناوری پیچیده می‌دانند. از نگاه طراحی، ریچل براسول درباره‌ی تکنومنسی اشاره می‌کند که «باید روی سه جنبه تمرکز کرد: منبع نیرو، محدودیت‌های نیرو و تأثیرات فرهنگی استفاده از آن». به عبارتی، در جهانی که جادو و فناوری با هم ترکیب شده‌اند باید قانون‌های این ترکیب ( مثلاً معادل تبادل در آکادمیا ) و سهم هر یک مشخص باشد.

در آثار استیم‌پانکِ علمی-تخیلی، پیوند جادو و فناوری اغلب به‌گونه‌ای مطرح می‌شود که «فناوری تا حدی جادویی می‌شود و جادو به‌طور علمی دقیق درمی‌آید». به گفته لاوی تیدار، «جایی که تکنولوژی جادویی می‌شود و جادو به‌شکلی علمی منظم درمی‌آید»، نقطه قوت این ژانر است. این همزیستی در Fullmetal Alchemist  به چشم می‌خورد؛ همان‌طور که گفته شد، در آن «کیمیاگری به دانش‌محوری شبیه به علم مدرن تبدیل شده» و در عین حال وسایل مکانیکی دوره انقلاب صنعتی (مانند ترن‌های بخار) حضور دارند.

در مجموع، طیف گسترده‌ای از سیستم‌های قدرت پدید آمده‌اند: 

از موتورهای بخارِ شبه‌جادویی در Arcanum و FMA گرفته تا رایانه‌های جادویی در Shadowrun و شخصیت‌های آندرگراوندی مانند تکنومانسرها (افراد قادر به استفاده از جادو با محوریت فناوری). به عنوان مثال، مفهومی به نام تکنومنسی وجود دارد که «استفاده از نیروهای جادویی به‌وسیله فناوری» تعریف شده است. در چنین سیستمی، جادو ممکن است از طریق دستگاه‌های پیشرفته عمل کند و نقش «سیستم عامل» را ایفا کند.
شخصیت‌پردازی و ساختار دراماتیک

ترکیب جادو و تکنولوژی علاوه بر دنیا، بر شخصیت‌ها و درام داستان نیز تأثیر می‌گذارد. معمولاً شخصیت‌ها در دو دسته بزرگ قرار می‌گیرند: جادوگرانی که با آموزه‌های قدیمی یا نیروهای ماورایی سروکار دارند و تکنولوژیست‌هایی که به علم مدرن اتکا می‌کنند؛ گاهی فرد یا گروهی هم هستند که در مرز این دو حرکت می‌کنند. این تقسیم‌بندی به تضادهای دراماتیک قوی (مانند فیلسوف شاهزاده‌ای که علم را به جادو ترجیح می‌دهد) یا همکاری‌های جذاب (مانند مهندس و جادوگری که درکنار هم علیه دشمن می‌جنگند) منجر می‌شود.

برای مثال، در Fullmetal Alchemist پروفسور‌هایی مثل رن یِلار پسر بر محور علم و عقل عمل می‌کنند، در حالی‌که برخی شخصیت‌ها جادوگری آیوالایی، مانند اسکار، مخالفت‌گرِ استفاده از علم برای بازی در نقش خدایان هستند. این تضاد در داستان‌های FMA از طریق داستان‌های فرعی همچون مبارزه علم و آیین دینی ایشوال منعکس می‌شود. در Shadowrun نیز شخصیت‌های مهم از شومن‌های بومی (که جادوی طبیعت را نمایندگی می‌کنند) و سایبرگ‌های قدرتمند (نماد فناوری و تجارت) تشکیل شده‌اند. نقدی بر Shadowrun می‌گوید این بازی «سعی می‌کند جادو و فناوری را متعادل کند به گونه‌ای که هیچ‌یک بر دیگری غلبه نکند و می‌توان روی جنبه‌ی جادویی یا فناورانه تمرکز کرد».

در Harry Potter and the Methods of Rationality نیز هری پاتر جوانِ بزرگ‌شده در محیط علمی و عقلانی، نگاهی کاملاً رشنال به جادو دارد. او معتقد است «تکنولوژی اصلاً با علم یکسان نیست و امتحان راه‌های مختلف جادو و بدون آزمون علمی، تلاشی کاملاً متفاوت است». این دیالوگ نشان‌دهنده‌ی برخورد «عقلانیت علمی» با سنت‌های جادویی است. چنین تضادهای معرفتی دراماتیک (عقل در برابر ایمان، تحلیل در برابر ابهام) از ویژگی‌های بارز این آثار است.

دسته‌بندی انواع ترکیب‌ها

در ادبیات و رسانه‌های مختلف، انواع گوناگونی از تلفیق جادو و فناوری شکل گرفته است که می‌توان آن‌ها را به صورت زیر دسته‌بندی کرد:

جادوی برنامه‌ریزی‌شده: در این نوع، جادو به گونه‌ای «کدگزاری» شده که مانند نرم‌افزار یا دستورالعمل عمل می‌کند. به عنوان مثال، در یک پیشنهاد تفصیلی گفته شده می‌توان از «کریستال‌های جادویی برنامه‌ریزی‌شده» به مثابه مدارات کامپیوتریِ یک هواپیما استفاده کرد. در این حالت، نیروی جادویی در یک قالب از پیش تعیین‌شده ذخیره شده و آزاد می‌شود. فناوری جادویی (Magitech): در این دسته، وسایل فناوری با نیروی جادویی کار می‌کنند. مثلاً «زر‌کمپانی» در سری Final Fantasy VI که تانک بخار-جادو است، یا چراغ‌های خیابانی که با انرژی عرفانی روشن می‌شوند. در Arcanum و Fullmetal Alchemist  نیز شماری از دستگاه‌ها (مثل ترن‌ها یا زره‌های آهنی) با منابع طلسمی طراحی شده‌اند.

باستان‌فناوری (Archaetech): فناوری یا جادوی گمشده‌ای است که از تمدن قدیمی به ارث رسیده. مثلاً توطئه‌ی آمانا در Arcanum مربوط به «قدرتی باستانی» است که می‌خواهد به جهان بازگردد. در برخی آثار جنگ ستارگان (مثلاً مفاهیم نیروی‌ کیهانی) یا Warhammer 40K (آرکیتک) نیز ایده‌ی فناوری‌ای جادویی از گذشته دور دیده می‌شود.

شبکه‌ی جادویی: سیستم‌های ارتباطی یا اینترنتی مبتنی بر جادو. در برخی داستان‌ها، مثلاً لیست پست‌ها یا «تنبور»ی فرضی به جای اینترنت امروزی به جادو وصل می‌شود. اگرچه کمتر به شکل صریح دیده شده، اما می‌توان به نمونه‌هایی مثل شبکه‌ی ذهنی در رمان‌های علمی-تخیلی اشاره کرد.

تکنومنسی (Technomancy): همان‌طور که پیش‌تر ذکر شد، این واژه به‌معنای «استفاده از نیروهای جادویی به‌وسیله‌ی فناوری» است. در این سیستم، فناوری‌های مدرن مانند کامپیوتر یا روبات‌ها به گونه‌ای جادویی به کار گرفته می‌شوند. به عنوان مثال، درمجموعه Shadowrun مفهوم «تکنومنسرها» وجود دارد که افراد قادر به دستکاری داده‌ها به شکل جادو هستند.

این دسته‌بندی‌ها قطعاً جامع نیستند، اما نشان می‌دهد که تلفیق جادو و علم می‌تواند هم‌زمان دو سوی یک طیف باشد: از جادویی شدن فناوری تا علمی شدن جادو.

تماتیک و مفاهیم زیربنایی

مضامین فلسفی و اخلاقیِ متعددی از دل برخورد جادو و تکنولوژی در داستان‌ها سر برمی‌آورند. یکی از تم‌ها، کشمکش عقل و راز است: یعنی چالش بین روش‌شناسی علمی و نیروی ناشناخته‌ی جادویی. همان‌طور که از دیالوگ هری پاتر در مثال قبل برمی‌آید، گاهی قهرمانان تأکید می‌کنند که باید «به جای اکتشاف اتفاقی، ساختار پدیدارها کشف شود». این تم به مقایسه علم (که نیاز به اثبات و آزمون دارد) با جادو (که اغلب عقلانیت کمتری تصور می‌شود) می‌پردازد.

تم ایمان و اثبات نیز مکرر است: شخصیت‌هایی که یا ایمان کامل به جادو یا علم دارند، در طول داستان به چالش کشیده می‌شوند. مثال بارز آن در Fullmetal Alchemist است که ایمان یک ارتشی مسیحی (ایشوال‌ها) به ممنوعیت کیمیاگری در مقابل علم گرایی مزمن دولتی قرار می‌گیرد. به طور مشابه، در Arcanum  دیدگاه فن‌سالار یا دینی نسبت به جادو در برابر هم می‌ایستند.

مفهوم نظم و آشوب نیز معمولا در قالب کنترل فناوری (نظم‌گرا) و خلاقیت یا نیروهای وحشی جادو (آشوب‌زده) بروز می‌کند. فناوری عموماً سمبل کنترل و ترتیب است (ماشین‌ها طبق قانون کار می‌کنند)، در حالی که جادو عنصر نامعین‌تر و گاه خطرناک‌تری دارد. این تضاد گاهی به فیلم‌ها و کتاب‌ها شکل درگیری می‌دهد و گاه برون‌دادش، کوله‌باری از اتفاقات غیرمنتظره و معجزه‌آسا است.

تم کنترل و تسلیم نیز می‌تواند در چنین آثاری مطرح شود: آیا دانش بشری باید مرز خود را جابجا کند یا باید در برابر قوانین مقدس تسلیم شود؟ برای نمونه، در داستان‌های علمی-فانتزی معمولاً نهادهایی دیده می‌شوند که می‌گویند «انسان حق ندارد نقش خالق را بازی کند». در Fullmetal Alchemist همین دیدگاه موجب انتقام‌جویانه‌شدن اِد و آل شد؛ ادعای «می‌خواستم مرگ مادرم را برگردانم» در مقابل این سؤال فلسفی قرار می‌گیرد که «آیا انسان باید با علم چنین قدرتی پیدا کند؟». در نهایت این آثار اغلب پاسخ قطعی نمی‌دهند بلکه گفتگو درباره‌ی این مفاهیم را تحریک می‌کنند.

استقبال مخاطبان و تأثیر فرهنگی

آثاری که جادو و تکنولوژی را می‌آمیزند، معمولاً استقبال قابل توجهی دارند. به عنوان مثال، Fullmetal Alchemist  به خاطر داستان پیچیده و جهان‌سازی قوی خود، بارها در نظرسنجی‌های پربیننده برترین انیمه قرار گرفته و به انیمه‌ای با محبوبیت جهانی تبدیل شده است . Shadowrun با ترکیب نوآورانه‌ی ژانرها در دهه ۱۹۹۰ فوراً «به بازی محبوب و اصلی همان دوره» بدل شد و طرفداران فراوانی در زمینه‌های کتاب، نقش‌آفرینی رومیزی و بازی‌های ویدیویی به دست آورده است. Arcanum  اگرچه در زمان خود فروش بسیار چشمگیری نداشت، اما با تحسین منتقدان و دریافت جایزه بهترین بازی نقش‌آفرینی سال ۲۰۰۱ به عنوان اثری «شگفت‌انگیز» قلمداد شد و در سال‌های بعد به یک کلاسیک فراموش‌نشدنی برای گیمرها تبدیل گردید.

در فضای آنلاین، ژانرهای تلفیقی معمولاً توسط جامعه طرفداران فانتزی و علمی‌تخیلی با حرارت پیگیری می‌شوند. رمان Harry Potter and the Methods of Rationality (که رایگان منتشر شد) میلیون‌ها کلمه خواننده جذب کرده و به انگلیسی و زبان‌های دیگر ترجمه شده است. در ژاپن نیز آثار علمی-فانتزی مانند Majutsu Index و Strike Witches منجر به مجموعه‌های انیمه و مانگا شده و طرفداران بسیاری دارند. محبوبیت این ژانرها حاکی از آن است که مخاطبان از دیدن برخورد دغدغه‌های مدرن (علم،تکنولوژی،عقلانیت) با نبوغ تخیلی و فانتزی لذت می‌برند. این ترکیب‌ها همچنین در کنفرانس‌ها و جشنواره‌های علمی-تخیلی و فانتزی موضوع بحث و مرجع تحلیل‌های فرهنگی قرار گرفته‌اند.

نتیجه‌گیری

ترکیب جادو و تکنولوژی در روایت‌های معاصر بستر غنی و جذابی برای بیان ایده‌ها و تضادهای گوناگون فراهم کرده است. در نگاه ژرف‌تر، این آثار بازتاب‌دهنده‌ی تلاش بشر برای آشتی دادن عقل و اسرار، علم و اسطوره، و نظم و خلاقیت هستند. چه دنیاهایی که «جادوی علمی» در آن‌ها حکم‌رانی می‌کند و چه جهان‌هایی که فناوری با روح عرفانی آمیخته شده، در هر حال ترکیب جادو-تکنولوژی پیامی را درباره‌ی تعادل میان پیشرفت و تواضع، اقتدار و مرزهای اخلاقی منتقل می‌کند. از Fullmetal Alchemist  در ژاپن تا Shadowrun در آمریکا، این ژانر پتانسیل فرهنگی بالایی نشان داده و به مخاطبانی چشمگیر دست یافته است. در آینده نیز بی‌شک با تکامل داستان‌نویسی و فناوری، دامنه‌ تنوع این ترکیبات بیشتر خواهد شد و اثرات نوآورانه‌تری در فرهنگ پدید خواهد آورد.

منابع: مطالب این مقاله از بررسی منابع انگلیسی و ژاپنی متعدد استخراج شده است. به عنوان نمونه، ویکی‌پدیا و نقدهای منتشرشده به توضیح ویژگی‌های جهان‌های علمی-فانتزی کمک کرده‌اند؛ پاسخ‌های تخصصی به سؤالات طراحان داستان در سایت‌های پرسش‌وپاسخ آنلاین نیز دسته‌بندی‌هایی مانند «جادوی برنامه‌ریزی‌شده» و مفاهیمی چون تکنومنسی را ترسیم کرده‌اند؛ همچنین نوشته‌های تحلیلی و یادداشت‌های محققان 

مثلاً در مورد نقش تضاد علم و مذهب در Fullmetal Alchemist الهام‌بخش ما بوده‌اند. تمام نقل‌قول‌ها و داده‌های آماری گزارش‌شده در این مقاله با استناد به مراجع معتبر در متن آورده شده است.

ایده‌ها و راهکارهای ترکیب جادو و تکنولوژی در داستان‌نویسی: نظری، نمونه‌ای و تحلیلی